सरहदची दृष्टी

सरहदची दृष्टी ही माणसाला केंद्रस्थानी ठेवून समाज घडवण्याची आहे. जात, धर्म, भाषा आणि प्रांतांच्या सीमा ओलांडून माणुसकीचा सेतू निर्माण करणे आणि विविधतेतून एकात्मतेचा अनुभव घडवणे, हे सरहदचे अंतिम उद्दिष्ट आहे. सरहद ही केवळ संस्था नसून, विचारपरिवर्तन घडवणारी एक चळवळ आहे जी माणसाच्या विचारविश्वाला अधिक संवेदनशील, विवेकी आणि मानवतावादी बनवते. १९९५ साली स्थापन झालेली सरहद ही संस्था सांस्कृतिक-सामाजिक चळवळ म्हणून ओळखली जाते.

सरहदचे ध्येय

शिक्षण, साहित्य, कला, संस्कृती आणि सामाजिक उपक्रमांच्या माध्यमातून राष्ट्रीय एकात्मता आणि सामाजिक सलोखा दृढ करणे हे सरहदचे ध्येय आहे. विशेषतः सीमाभागातील, संघर्षग्रस्त आणि वंचित समाजघटकांपर्यंत शिक्षण व सांस्कृतिक संधी पोहोचवून त्यांना मुख्य प्रवाहाशी जोडणे, हे सरहदचे प्रमुख ध्येय आहे.

तरुण पिढीमध्ये विवेकशील विचार, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, लोकशाही मूल्ये आणि शांततावादी भूमिका विकसित करणे, तसेच भारतातील विविध भाषा, संस्कृती आणि परंपरांविषयी आदर आणि आत्मीयता निर्माण करणे, यासाठी सरहद सातत्याने कार्यरत आहे. साहित्य संमेलने, सांस्कृतिक महोत्सव, शैक्षणिक प्रकल्प, विद्यार्थी देवाणघेवाण कार्यक्रम आणि संवाद मंच यांच्या माध्यमातून सरहद आपले ध्येय प्रत्यक्ष कृतीत उतरवते.

सरहदची मूलभूत विचारसरणी व मूल्ये

सरहदची विचारसरणी ही पुरोगामी, मानवतावादी आणि समावेशक आहे. माणूस केंद्रस्थानी ठेवून समाजाचा विचार करणे, हा सरहदच्या तत्त्वज्ञानाचा पाया आहे. समता, स्वातंत्र्य, बंधुता, सामाजिक न्याय, अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आणि मानवी प्रतिष्ठा या मूल्यांवर सरहद ठाम विश्वास ठेवते.

विचारस्वातंत्र्याचा सन्मान, संवादातून मतभेदांचे निराकरण, अहिंसा, सहिष्णुता आणि परस्पर आदर ही सरहदची कार्यपद्धती आहे. कोणत्याही प्रकारच्या जातीय, धार्मिक, भाषिक किंवा प्रादेशिक द्वेषाला सरहदचा ठाम विरोध आहे. संस्कृती ही समाजाला जोडणारी शक्ती आहे विभाजन करणारी नव्हे या तत्त्वावर सरहदचे सर्व कार्य आधारित आहे.

शिक्षण, संस्कृती, राष्ट्रीय एकात्मता व सामाजिक जबाबदारीवर भर

सरहदसाठी शिक्षण म्हणजे केवळ औपचारिक ज्ञान देणे नव्हे, तर माणसाला संवेदनशील, विवेकी आणि जबाबदार नागरिक घडवण्याची प्रक्रिया आहे. म्हणूनच सरहद शिक्षणाला सामाजिक परिवर्तनाचे प्रभावी साधन मानते. सीमाभागातील विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहे, शैक्षणिक मार्गदर्शन, भाषा-शिक्षण आणि सांस्कृतिक संवाद उपक्रम राबवून सरहदने शिक्षणाच्या माध्यमातून अनेक जीवनांना नवी दिशा दिली आहे.

संस्कृतीच्या क्षेत्रात सरहद साहित्य, संगीत, नाट्य, लोककला आणि परंपरांच्या माध्यमातून समाजांमध्ये संवाद घडवते. विविध प्रांतांतील लेखक, कलाकार, विचारवंत आणि तरुण यांना एकत्र आणून सांस्कृतिक देवाणघेवाण घडवणे, हे सरहदचे वैशिष्ट्य आहे. यामुळे राष्ट्रीय एकात्मतेला भावनिक, वैचारिक आणि सांस्कृतिक अधिष्ठान प्राप्त होते.

सामाजिक जबाबदारी ही सरहदच्या कार्याची केंद्रबिंदू आहे. सामाजिक अन्याय, अज्ञान, दारिद्र्य आणि द्वेष यांच्या विरोधात उभे राहत, सरहद शांतता, समज, सहकार्य आणि लोकशाही मूल्यांची संस्कृती रुजवण्याचे कार्य करते. व्यक्ती, समाज आणि राष्ट्र यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी सक्रिय योगदान देणे, हीच सरहदची खरी ओळख आहे.

साहित्य आणि साहित्य संमेलनांमधील सरहदचे योगदान

सरहदसाठी साहित्य हे केवळ कलात्मक अभिव्यक्तीचे माध्यम नसून, समाजाशी संवाद साधणारे आणि विचारपरिवर्तन घडवणारे प्रभावी साधन आहे. शब्दांमधून संवेदनशीलता जागी करणे, अनुभवांना अर्थ देणे आणि समाजाला विवेकाच्या दिशेने नेणे ही साहित्याची भूमिका सरहद सातत्याने अधोरेखित करते. म्हणूनच सरहदच्या कार्यात साहित्य आणि सांस्कृतिक संवादाला मध्यवर्ती स्थान आहे.

मराठी साहित्याच्या प्रवाहात सरहदने केवळ सहभाग नोंदवलेला नाही, तर साहित्य संमेलन संस्कृतीला वैचारिक अधिष्ठान, सामाजिक जाणीव आणि राष्ट्रीय दृष्टिकोन देण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले आहे. साहित्य हे समाजपरिवर्तनाचे प्रभावी माध्यम आहे, या ठाम विश्वासातून सरहदने अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलने यशस्वीपणे आयोजित करून एक नवा आदर्श निर्माण केला आहे.

८८वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन

सरहदच्या पुढाकाराने आयोजित करण्यात आलेल्या ८८व्या (२०१५) अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाने मराठी साहित्यविश्वात विशेष ठसा उमटवला. सीमाभाग, संघर्षग्रस्त प्रदेश, विविध भाषा-संस्कृती आणि सामाजिक वास्तव यांना साहित्याच्या केंद्रस्थानी आणत, संवाद, सहअस्तित्व, राष्ट्रीय एकात्मता आणि मानवी मूल्ये यांवर भर देण्यात आला. या संमेलनाने साहित्याला व्यापक सामाजिक संदर्भ देत राष्ट्रीय पातळीवरील संवादाला चालना दिली.

९८वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन

९८व्या (२०२५) अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या आयोजनातून सरहदने आपल्या वैचारिक सातत्याची आणि सांस्कृतिक बांधिलकीची पुनःप्रचिती दिली. मराठी भाषेचे समकालीन प्रश्न, स्त्रीवादी विचार, लोकसाहित्य, इतिहासभान आणि आधुनिक आव्हाने यांचा सखोल ऊहापोह येथे करण्यात आला. विचारस्वातंत्र्य, बौद्धिक निर्भयता आणि पुरोगामी मूल्यांचा ठाम पुरस्कार हे या संमेलनाचे वैशिष्ट्य ठरले.

पुढील वाटचाल – २०२६

या परंपरेचा पुढचा टप्पा म्हणून सरहद प्रशासकीय महिला अधिकाऱ्यांचे पहिले अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन – २०२६ आयोजित करीत आहे. हे संमेलन साहित्य, प्रशासन आणि स्त्री नेतृत्व यांचा सर्जनशील संवाद घडवणारे राष्ट्रीय व्यासपीठ ठरेल. महाराणी ताराराणी यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ आयोजित होणारे हे संमेलन इतिहासातील स्त्री नेतृत्व आणि वर्तमानातील प्रशासकीय महिला अधिकाऱ्यांचा अनुभव यांना वैचारिक सेतूने जोडणारे ठरेल हीच सरहदची साहित्यिक भूमिका आहे.